Portfolio
Pagina 3/15
San Michele dei Frisoni
In juni 1932 kreeg Escher een opdracht van het Nederlands Historisch Instituut in Rome. Het instituut wilde aandacht besteden aan een kerk waarvan de zichtbaarheid door de opkomende nieuwbouw in de hoofdstad werd bedreigd. In de litho die Escher van deze San Michele dei Frisoni (de Friezenkerk) maakte, veroorlooft hij zich flink wat vrijheid. Hij beeldt namelijk niet de huidige (gebouwd in 1141) maar de eerste versie van de kerk af. Het origineel werd in 1084 door de Noormannen vernietigd tijdens de Investituurstrijd. Deze strijd staat bekend als het conflict tussen de keizer van het Heilige Roomse Rijk Hendrik IV …
Lees meer
De Calanches van Piana
Escher was een wandelaar en een kijker. Dat zijn twee liefhebberijen die gelukkig prima te combineren zijn. In zijn Italiaanse jaren maakte hij elk voorjaar een lange trektocht door toen nog onherbergzame streken als de Abruzzen en Calabrië. Hij keek zijn ogen uit en verwonderde hij zich over de schitterende natuur en het eigenzinnige landschap dat hij daar aantrof. Daarbij bekeek hij de omgeving op zowel op micro- als macroniveau. Hij kon met net zoveel bewondering naar een plantje of een insect kijken als naar een berg of een kustlijn. Nadat hij in 1941 naar Baarn was verhuisd, ging …
Lees meer
De puzzel van Roger Penrose
In mei 1971 maakte Escher zijn laatste vlakverdeling, een tekening in Oost-Indische inkt en waterverf van een figuurtje dat hij zelf een ‘spookje’ noemde. Het was de laatste in een lange serie in schriften gemaakte vlakvullingen, maar het was ook in een ander opzicht een opmerkelijke tekening. In 1962 was de Britse wiskundige Roger Penrose in Nederland en hij bezocht Escher in zijn huis in Baarn. De twee hadden elkaar leren kennen nadat Penrose werk van Escher had gezien tijdens het Internationaal Mathematisch Congres in 1954. Ze begonnen een briefwisseling die in 1960 zou leiden tot de prent Lees meer
Een bevrijdende tentoonstelling
Van 5 tot 31 mei 1955 was er in het Stedelijk Museum in Amsterdam een tentoonstelling te zien onder de naam Kunstenaars herdenken 5 mei. Deze viel samen met de eerste nationale herdenking, 5 mei 1955 was namelijk het voor het eerst dat Bevrijdingsdag als nationale feestdag in Nederland werd gevierd. De tentoonstelling was een initiatief van de gelijknamige stichting, die op 1 april van dat jaar was opgericht. Escher was onder andere vertegenwoordigd met Andere Wereld en met Rimpeling. Het oprichtingscomité bestond uit Willem Sandberg (directeur Stedelijk Museum), Leo Braat (beeldhouwer), Ger Lataster (schilder), Pieter Herman Dijkema (Gemeente Amsterdam), …
Lees meer
Een bitterzoete plek
Op 30 mei gaat Ahlat Agaci (The wild pear tree) in première, de nieuwe film van Nuri Bilge Ceylan. De regisseur, producent en scenarist levert het ene na het andere meesterwerk af en weet in zijn eentje de waardigheid van de Turkse samenleving overeind te houden in het Erdogan-tijdperk. In zijn nieuwe film keert aspirant-schrijver Sinan terug naar zijn geboortedorp. Een kans op geluk maar ook een potentiële val waaruit hij niet meer kan ontsnappen. Ahlat Agaci (The wild pear tree) Personages die terugkeren naar de plek waar ze ooit opgroeiden of tot wasdom kwamen, vormen een bron van inspiratie voor veel …
Lees meer
Escher op school
In april 1952 werden er 400 afdrukken gemaakt van de litho Tegenstelling (Orde en chaos). Machinaal, vanwege de enorme oplage, maar wel onder toeziend oog van Escher. Het was een opdracht van de VAEVO (Vereniging tot bevordering van het Esthetische element in het Voortgezet Onderwijs) die de prenten zou verspreiden over scholen in Nederland. Op die manier zou de jeugd op een laagdrempelige manier in aanraking kunnen komen met zijn werk. Nederland heeft een lange traditie als het gaat om het in contact brengen van het ‘volk’ met kunst. Zo bestonden er organisaties als de Nederlandsche Vereeniging tot Bevordering van …
Lees meer
Het Brexit labyrint
Sinds het Brexitreferendum op 23 juni 2016 is het Verenigd Koninkrijk in een constante staat van verwarring over de toekomst van de natie en de relatie met het Europese vasteland. Afgelopen vrijdag was het B-day maar zelfs die keiharde deadline werd niet gehaald. Theresa May, de Britse premier die alles in goede banen had moeten leiden, bleek vooral het lijdend voorwerp van deze verwarring. Hoewel de stemming rond Brexit nog steeds vooral heel pessimistisch is, is er een beroepsgroep die er ook deels van geniet. Al bijna drie jaar spugen de cartoonisten een onuitputtelijke stroom aan politieke prenten uit …
Lees meer
Gottfried Wilhelm Locher
Op 23 maart 1908 werd Gottfried Wilhelm Locher geboren, een man wiens naam bij het grote publiek nauwelijks bekend is, maar die wel van enorm belang is geweest voor de nalatenschap van M.C. Escher. Locher had er al een glansrijke carrière in de antropologie op zitten, toen hij een aantal belangrijke bijdragen leverde aan die nalatenschap. Hij gaf lezingen en schreef artikelen waarin hij de rijkdom van Eschers kunst op uitstekende wijze wist te duiden. Hij wees op de sterke contrasten in diens oeuvre. Tussen licht en donker, dag en nacht, plat en ruimtelijk, realiteit en illusie, latent en manifest, …
Lees meer
Het verkiezingscircus
In Macfan 123 (maart/april 2016) had ik het over tech-CEO’s die geen afstand kunnen doen van de macht. En als het al gebeurt, is er meestal al lang een kroonprins in beeld die geruisloos de troon mag overnemen. Dat is op zich best logisch maar het ontneemt het publiek wel van een debat over de mogelijke richting van het bedrijf. In de politiek gaat dat heel anders. Zeker in de Amerikaanse. Het verkiezingscircus dat er mee gepaard gaat, is gevuld met onverwachte uitglijers, bizarre optredens en misplaatste opmerkingen. Het maakt de kandidaten tot een speelbal van de pers en …
Lees meer
Verhuizing naar Baarn, 1941
Op 20 februari 1941 verhuisden Maurits en Jetta met hun drie kinderen naar de Nicolaas Beetslaan in Baarn. Sinds 1925 had het paar in het buitenland gewoond. De eerste jaren woonden het stel in Rome, waar George en Arnold geboren werden. In de zomer van 1935 betrokken ze een woning in het Zwitserse Château-d’Oex en in 1937 verhuisden ze opnieuw. Nu naar Ukkel, een voorstad van Brussel. In 1938 werd Jan daar geboren, zoon nummer drie. Na een min of meer gedwongen vertrek uit Rome, door het opkomende fascisme en de gezondheid van zijn zoons, en de vlucht voor …
Lees meer
Het Witte Huis
In oktober en november 1954 vond de eerste solotentoonstelling van Escher plaats in de Verenigde Staten, in de Whyte Gallery in Washington. Het initiatief daartoe werd genomen door de Amerikaan Charles Alldredge, die fan en verzamelaar was geworden na het lezen van artikelen over Escher in Time en Life in 1951. De twee begonnen een correspondentie en Alldredge ontwikkelde zich tot een soort manager van Eschers belangen in de VS. Na de succesvolle tentoonstelling in de Whyte Gallery kreeg hij het steeds drukker met het behartigen van die belangen. In 1956 kwam daar een flinke piekbelasting voor hem bij. Alldredge …
Lees meer
50 jaar ‘De Grafische’
Ter gelegenheid van het vijftigjarige bestaan van de vereniging tot bevordering van de grafische kunst ‘De Grafische‘ werd in februari 1962 in het Stedelijk Museum een grote tentoonstelling gehouden. Escher was er natuurlijk bij, net als zijn vriend Gerd Arntz en vele andere grafische collega’s. Het was bepaald niet voor het eerst dat de grafici in groepsverband en onder de naam van hun vereniging samen exposeerden, maar voor de jubileumtentoonstelling werd echt groot uitgepakt. Onder de titel Prent waren er in het Stedelijk meer dan 300 werken te zien. Grafiek van alle soorten en in de meest uiteenlopende stijlen, werkwijzen en opvattingen. …
Lees meer
Vliegende vissen, vogels en bootjes in Haarlem
Van alle thema’s en onderwerpen waarop Escher zich in zijn carrière had geworpen is er een die er wat hem betreft boven uit stak: de regelmatige vlakverdeling. Hij heeft werkelijk talloze experimenten uitgevoerd om de vele manieren te onderzoeken waarop een vlak gevuld kon worden met patronen van geometrische vormen. Dat deed hij in de vorm van tekeningen die hij maakte in schriften. In dat proces, en daar zit de grote kracht van M.C. Escher, wist hij die geometrische vormen om te zetten in herkenbare figuren. Aanvankelijk nog heel grof maar naarmate hij er meer bedreven in raakte, werden de …
Lees meer
Toverspiegel
De bevrijding van mei 1945 werkte verlossend voor alle Nederlanders die geleden hadden onder vijf jaar Duitse bezetting. De euforie was enorm, ook bij Maurits Escher. Geheel tegen zijn gereserveerde aard in stond hij op 7 mei te juichen op de Brink waar duizenden Baarnaars samen waren gekomen. Na jaren van gedwongen onthouding wierpen hij en Jetta zich op een buffet van kunst, uitgaan en lekker eten. Met werken had hij nog wat moeite en hij beperkte zich dan ook tot het afdrukken van oude prenten. Zo schreef hij aan Hein ‘s-Gravesande*: ‘Een houtsnede kost mij meer moeite dan ooit …
Lees meer
De Kultuurkamer
De bladzijde voor de eerste week van januari 1942 vulde Escher niet met afspraken maar met een lijstje. Hij noteerde voortdurend lijstjes in zijn agenda, van boodschappen en treintijden tot lijsten van verkocht werk en het gewicht van hemzelf en zijn gezin, maar dit was een heel bijzonder lijstje. Het bevatte de namen van de kunstenaars die toegetreden waren tot de op 25 november 1941 opgerichte Kultuurkamer. In Duitsland zelf was op 22 september 1933 de Reichskulturkammer opgericht door propagandaminister Joseph Goebbels. Ook de Nederlandse variant moest ten dienste staan van de bezetter en zijn nationaalsocialistische ideologie. Trefwoorden waren nationalisme, …
Lees meer
Zwarte lijst
Wat is de overeenkomst tussen een iBook, een eMac, een Macintosh II, een iPod shuffle en een iPhone 5? Het zijn allemaal voorbeelden van producten die door Apple officieel met pensioen zijn gestuurd. ‘Obsolete‘ noemen ze dat, in niet al te subtiele bewoordingen. De techreus houdt het allemaal overzichtelijk bij in een online te raadplegen lijst. Dat kun je lomp, klantonvriendelijk en asociaal vinden, het is tenminste wel duidelijk. De filmwereld heeft ooit een equivalent gekend. Een lijst met namen van professionals uit de entertainmentindustrie die niet meer aan werk konden komen. Van 1947 tot 1960 overkwam dit iedereen die …
Lees meer
De werelden van M.C. Escher
Onder dezelfde titel als de overzichtstentoonstelling in 1968, werd op 23 november 1971 het boek De werelden van M.C. Escher gelanceerd in het Haagse Gemeentemuseum. Op 10 december ontving de kunstenaar zelf het eerste exemplaar in het Rosa Spier Huis in Laren*. Voordat hij dit deed was al duidelijk dat het boek een enorm succes zou gaan worden. De Commissie voor de Collectieve Propaganda van het Nederlandse boek (CPNB) had het uitgeroepen tot ‘Boek van de maand’. Uitgeverij Meulenhoff had gemikt op veertigduizend exemplaren, maar verhoogde de oplage al snel tot vijftigduizend. Toch waren ook die al uitverkocht voordat …
Lees meer
Gerd Arntz
Op 4 december 1988 overleed de grafisch ontwerper Gerd Arntz. Hij was een van Eschers beste vrienden. Met zijn karakteristieke stijl als graficus was Arntz een buitenstaander onder zijn vakgenoten. Net als Escher. Beide ‘buitenstaanders’ waardeerden elkaars werk. De twee onderhielden jarenlang een briefwisseling waarin ze ervaringen en ideeën uitwisselden en elkaars werk becommentarieerden. Ook kwamen ze bij elkaar thuis en Arntz bleef Escher tot aan diens dood in 1972 bezoeken in het Rosa Spier Huis. In zijn memoires schreef Arntz:* ‘Slechts met één kunstenaar raakte ik in een werkelijk vriendschappelijke verhouding, namelijk met M.C. Escher, wiens werk ongetwijfeld op …
Lees meer
Oulipo
Op 24 november 1960 werd de schrijverswerkplaats Oulipo opgericht. Het staat voor ‘Ouvroir de Litterature Potentielle‘ ofwel de ‘Werkplaats voor Mogelijke Literatuur’. Het is een los verband van Franstalige schrijvers en wiskundigen die literaire werken maken die aan bepaalde voorwaarden of beperkingen onderhevig zijn. Het gebruik van dit soort beperkingen was niet nieuw (schrijvers als Edgar Allan Poe, Lewis Carroll, James Joyce, Ferdinand de Saussure en Gertrude Stein werkten er al mee), maar het is wel de eerste keer dat het zo georganiseerd gebeurde. Denk aan het mijden van bepaalde letters en woorden of het ontwikkelen van een compleet nieuwe …
Lees meer
Niet te filmen
In een eerdere column had ik het al over Apple als filmproducent. Langzaamaan begint dat plan vorm te krijgen. Zo komt er een nieuwe versie van het door Steven Spielberg in de jaren 80 geproduceerde Amazing Stories, een film door sterregisseur J.J. Abrams en zijn er samenwerkingen aangekondigd met Battlestar Galactica en Star-Trek-producent Ronald D. Moore, Peaky-Blinders-bedenker Steven Knight, Damien Chazelle, M. Night Shyamalan en Oprah Winfrey. Het spannendste plan is echter een verfilming van de legendarische science-fictionsaga Foundation, van schrijver Isaac Asimov. Waarom zo spannend? Nou, volgens velen is Foundation niet te verfilmen. De uit zeven …
Lees meer
Escher versus de kunstkritiek
M.C. Escher mag tegenwoordig dan wel erg populair zijn bij zowel het grote publiek als bij de kunstkritiek, dat was zeker niet altijd zo. Door veel kunstliefhebbers en critici is hij zelfs jarenlang genegeerd. Zijn werk werd weggezet als decoratie en was hoogstens technisch goed gemaakt. Inhoudelijk had hij niets te melden. Die mening is al terug te vinden in de vroegste kritieken uit de jaren twintig en hij bleef terugkeren in de decennia die volgden. Escher heeft zijn hele leven met regelmaat geëxposeerd, maar echt veel bezoek trok hij nooit. Pas bij de grote overzichtstentoonstelling in 1968, in …
Lees meer
Da Vinci en Escher
Vanaf vandaag is Leonardo da Vinci te zien in het Teylers museum in Haarlem. Het is het eerste grote overzicht ooit van originele kunstwerken van Renaissance-kunstenaar Leonardo da Vinci (1452-1519) in Nederland. Teylers toont 33 tekeningen van de meester en evenveel werken van tijdgenoten. Da Vinci kon niet alleen prachtig tekenen en schilderen, hij is ook wereldberoemd door zijn uitvindingen van vliegmachines en militair geschut. Hij zag kunst en wetenschap niet als losse ‘werelden’. Voor hem hadden ze alles met elkaar te maken. Op dat raakvlak vinden Da Vinci en Escher elkaar. Beiden zijn eerst en …
Lees meer
Nederlands Film Festival | 1981 – 2017
Voor Cine.nl heb ik samen met George Vermij een tijdlijn gemaakt van de geschiedenis van het NFF.
Lees meer
Huizen in Rome
In oktober 1925 kan het jonge paar Maurits en Jetta eindelijk beginnen met het inrichten van hun eerste eigen woning. Het is de bovenste verdieping van een huis dat nog in aanbouw is, in een nieuwe buurt op de hellingen van de Monteverde. Het huis aan de Via Alessandro Poerio 100 was schitterend gelegen en keek uit over de vallei van de Tiber. Aan de overkant van de rivier lag de Monte Palatino, met aan de voet de Romeinse wijk Trastevere. Het paar had het huis al eind 1924 gekocht, maar eerst moesten ze wachten tot het af was, waarna …
Lees meer